De waarde van een goed handboek

De laatste weken heb ik me ingewerkt in de nieuwe elektronische leeromgeving van de KU Leuven. Toledo Ultra wordt de opvolger van TOLEDO Original. En alhoewel een gedeeltelijke automatische omzetting van alle cursusmateriaal van de oude naar de nieuwe omgeving ondersteund wordt, is er toch nog veel manueel werk nodig. Maar goed, het is altijd nuttig om je online leermateriaal eens van scratch te herbekijken voor alle vakken (OPO's - of Opleidingsonderdelen - in het jargon). Kan nooit kwaad.

Echter, ik tracht nooit té ver te gaan in het ontwerpen van een online cursus voor studenten. Misschien ben ik old-school, maar ik ben nog steeds van mening dat het gebruik van een goed handboek op lange termijn nog steeds de beste investering is. Of dat handboek in fysieke of digitale vorm beschikbaar is, is een andere discussie. Mij gaat het vooral over het georganiseerd bundelen van cursusmateriaal.

Immers, de huidige elektronische leeromgevingen duwen je in zekere zin om je leermateriaal te balkaniseren in kleine stukjes. Het hele vak wordt opgedeeld in leermodules, binnen elke module kan je stukjes tekst, filmpjes, testjes, discussies ... opzetten, die studenten al dan niet in een opgelegde volgorde moeten bekijken. Het kan misschien wel goed zijn voor het leerproces van een student die voor de eerste maal zich door het leermateriaal worstelt, maar het fragmenteert alle materiaal dat samen de inhoud van het vak vormt.

Wat gebeurt er immers nádat een student het vak heeft afgerond? Heeft men nog toegang tot het materiaal? Vaak niet meer, vermits binnen de elektronische leeromgeving enkel studenten toegang hebben die dat academiejaar zijn ingeschreven voor een bewust vak. Heeft men dan een archief gemaakt van alle leermateriaal? Dat zou je misschien  verwachten, maar dat komt dan neer op een hoop pdf-documentjes, wat screenshots, en hoe maak je back-up van gelinkt materiaal zoals filmpjes? Technisch kan het uiteraard allemaal wel, maar het is een hoop gedoe. Bovendien is al dat materiaal dan vaak ongeorganiseerd. De structuur werd immers bepaald door de leeromggeving, maar die valt weg. Een index heb je dan al helemaal niet. Kortom, vanuit praktisch oogpunt ben je je leermateriaal vaak kwijt.

Vandaar dat een goed uitgegeven handboek zo nuttig is. Je kan er jaren nadien nog steeds dingen in opzoeken of herlezen, onafhankelijk van om het even welke leeromgeving waarin je een ooit een vak hebt gevolgd.

Welke cursustekst ... ?

Een moeilijke keuze die je als docent moet maken is welke cursustekst je wil gebruiken voor een vak. Zeker als je een nieuw vak zal doceren, of als je een vak een grondige make-over geeft, is het van belang om hier grondig over na te denken. De visie van studenten en docent is hier ook niet altijd dezelfde, en soms zijn er licht tegenstrijdige belangen.

Studenten zijn vaak vragende partij om een tekst te hebben die zo nauw mogelijk aansluit bij de hoorcolleges. De klassieke zelf-geschreven cursustekst door de prof is een typisch voorbeeld. Maar een nauw aansluiten bij de gegeven lessen heeft ook nadelen. "De prof leest gewoon de cursus af, dus ik hoef niet te komen ..." is een  cliché-argument dat dan vaak in deze context gebruikt wordt. Daarom is een zelf-geschreven tekst die een weergave vormt van de lessen vaak een tweesnijdend zwaard. De zelf-geschreven tekst is natuurlijk ook allang niet meer de ACCO-cursus of uitgave van de studentenkring uit mijn eigen studententijd. Die teksten hadden vaak geen goede inhoudstafel, geen index achteraan, en overzicht was soms moelijk. Maar ze waren wel goedkoop, en dat is uiteraard een argument dat meespeelt.

Het alternatief aan het andere uiteinde van het spectrum is een academisch uitgegeven boek, vaak in het Engels. Zelf gebruik ik als docent vaak dergelijke handboeken, en ik zie een aantal voordelen. Dergelijke handboeken zijn goed geschreven en professioneel uitgegeven. Ze bevatten uitvoerige illustraties, een trefwoordenlijst, oefeningen en vraagstukken aan het einde van elk hoofdstuk, enzovoort. Bovendien - en dit vind ik zeer belangrijk - sluiten ze nu nét niet helemaal aan bij de lessen, omdat je als docent vaak een selectie maakt van topics uit het boek en er een eigen selectie aan toevoegt. Dat maakt dat het boek "rafelige randjes" heeft t.o.v. de leerstof zoals behandeld in het vak. Het zijn net die rafelige randjes die studenten moeten uitdagen, het zijn die randjes die aangeven dat er méér te ontdekken valt buiten het hetgene dat de docent in de lessen vertelt. It's a feature, not a bug!

Maar natuurlijk, boeken of teksten vormen sinds lang niet meer het enige studiemateriaal. Slides die gebruikt werden tijdens de les worden vaak ter beschikking gesteld, en sommige studenten laten zich dan verleiden om enkel die slides te studeren. Zeker sinds corona zijn de lesopnames en kennisclipjes allerhande erbij gekomen. Soms wordt er ook gewerkt met "shared" documenten waar studenten samen een samenvatting kunnen maken e.d.

Dergelijke overdaad aan studiemateriaal zorgt soms voor een jungle, zeker voor eerstejaarsstudenten. Het is daarom belangrijk als docent aan te geven hoe er met de diverse leermaterialen moet omgesprongen worden. En dat kan voor elke student een ander optimaal evenwicht zijn. Zolang men maar op een goede manier bezig is met de leerstof, komt alles wel in orde ...